Официальный сайт Министерства культуры Республики Тыва » Новости культуры » Хөөмей – Төп Азияның культуразының эртинези

Хөөмей – Төп Азияның культуразының эртинези

Написал admin2
//
23 января 2013
//
//
Чаңчылчаан культураның тыва сыгыт-хөөмей күүселдезин кадагалап арттырар болгаш хөгжүдеринге киирген үлүг-хуузу дээш Россия Федерациязының Президентизи Дмитрий Медведевтиң Чарлыы-биле Бүгү-делегейниң «Хөөмей» эртем төвүнүң директору Зоя Кыргысовна Кыргыска «Россия Федерациязының уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы» атты тывыскан.
Зоя Кыргысовна Кыргыс – бо бүгү талазы-биле онзагай эртем төвүнүң үндезилекчизи болгаш солуттунмас удуртукчузу. Төптүң кол сорулгалары – чаңчылчаан хөөмейниң аңгы-аңгы хевирлерин камгалап арттырары болгаш хөгжүдери.
Делегейниң «Хөөмей» эртем төвү — Саян-Алтай девискээриниң болгаш делегейниң өске-даа регионнарының хөөмей талазы-биле дилээшкиннериниң болгаш шинчилелдериниң хөй санныг эртем ажылдарының организатору.
Бистиң ак-көк Тыва чуртувустуң культуразы, езу-чаңчылдары, тыва дылы, каас-чараш болгаш арыг агаарлыг бойдузу-биле чергелештир бүгү делегейге дыңнаксанчыг хөөмей-сыгыды-биле алдаржаан. Аңаа канчап чоргаарланмас боор. Хөөмей – Төп Азияның чоннарының культуразының эртинези база ол ышкаш тыва чоннуң культуразының бир кол кезээ.
Делегей чергелиг хөөмей симпозиумунуң доктаамал эртип турары канчаар-даа аажок өөрүнчүг. Чүге дизе ол чүгле этно-хөгжүмнүң сайзыралынга эвес, харын-даа бистиң рес¬публикага туризмни делегей деңнелинге чедир хөгжүдеринге бурунгаар идиг болдурары-дыр. Ынчангаш бо чылгы «Хөөмей» — Төп Азияның чоннарының культуразының эртинези» деп VI симпозиумнуң делегей чергелиг мөөрейиниң дугайында «Хөөмей» Бүгү-де¬легейниң эртем төвүнүң директору Зоя Кыргысовна Кыргыс-би¬ле ажыл-ишчи чугааны кылгаш, ооң берген та¬йылбырын номчукчуларывыска бараалгаттывыс.
– Хөөмей симпозиумунуң кол эрттирикчилери кымнар ирги, Зоя Кыргысовна?
– «Хөөмей» — Төп Азияның чоннарының культуразының эртинези» деп VI симпозиумнуң делегей чергелиг мөөрейин Тыва Республиканың Культура яамызы болгаш бистиң «Хөөмей» Бүгү-делегейниң эртем төвү эрттирер. Ук мөөрей — делегейниң эт¬но-хөгжүм симпозиумунга дүүштүр хөөмей күүседикчилериниң мөөрейи-дир.
– Хөөмейниң ховар хевирлеринге чүү хамааржырыл?
– Оларга борбаңнадыр, эзеңгилээр, хөректээр, думчуктаар, кумзаттаар, канзып, чыландык болгаш оон-даа өске хевирлер хамааржыр.
– Мөөрей кайы үеде болурул?
– Мөөрей чайын, алды айның ортан үезинде, июнь 13-тен 16-га чедир болур.
– Кандыг-даа мөөрей негелделер чокка эртпес болгай, ук мөөрейниң негелделери кандыгыл?
– Мөөрейге шупту күзелдиг улус назы-хар, эр-херээжен дээш, кызыгаарлаашкын чок киржир эргелиг. Баштай ээлчеглиг шылгалда болур. Чаңгыстың күүселдези 3-4 минутадан, а ансамбльдер – 7-8 минутадан эртпес. Чаңгыс кижиниң күүселдези, бодунуң шаа-биле-даа болза, доктааткан чурум езугаар үени сагыыр. Ансамбльдер удурланышкак ийи күүселде-биле кызыгаарланыр. База ол ышкаш киржилге дээш дадывыр акша турар.
– Киржикчилерниң күүселделерин үнелээринге чогуур кандыг барымдааларны сагыырыл, Зоя Кыргысовна?
– Көшкүн чоннуң амыдыралының хевиринге болгаш угаан-бодалынга дүүшкек күүселдениң оожум аянын барымдаалаза чогуур, чүге дизе ол амгы үе¬де сагыттынмайн турарындан дүргедээшкинниг, катаптаашкынныг хөөннүг аялгалар тыптып келген, оон уламындан национал хөгжүмнүң үе-дүптен бээр туруп келген дүрүмнери сагыттынмайн, харын-даа чаңчыл апарган күүселдеден дашкаарлай берген болуп турар. Мөөрейниң түңнелдерин үндүрүп тургаш, дараазында чүүлдерни өөренип көөрү чугула: хөөмейжилер Хунаштаар-оол Ооржактың, Максим Дакпайның, Кызыл-оол Санчының, Ак-оол Кара-Салдың, Манчакай Саттың, Маржымал Ондарның, Сорукту Кыргыстың, Комбу Ондарның болгаш өскелерниң-даа күүседикчи чаңчылдарын уламчылаары, күүселдениң аян талазы-биле «арыы» (хөөмей-сыгыт, каргыраа, эзеңгилээр, борбаңнадыр), кол күүселде биле хөгжүм херекселиниң үделгезиниң дүүшкээ, аяннажылгазы болгаш оон-даа өске.
– Бо ышкаш улуг хөгжүм хемчеглери бедик деңнелде эртер болгаш, шынап-ла, делегейниң кайы-даа чуртундан киржикчилер хөйү-биле чедип келир болгай. А ол чүнү көргүзүп турарыл дээрге, бистиң тыва чонувустуң шаг-төөгүден, салгалдан салгалче дамчып келген чаңчылчаан чараш хөгжүмүвүстүң чылдан чылче улам-на сайзырап хөгжүп турарын бадыткап турар. Ээлчеглиг улуг хемчээлдиг мөөрей база-ла чедиишкинниг болурун күзедим. Бистиң-биле чугаалашканыңар дээш четтирдивис, Зоя Кыргысовна, ажыл-херээңер бүдүнгүр болзун.
Валерия КОНГАР чугаалашкан.
№6 2013 чылдың январь 22

Мөөрейниң кол сорулгазы
Ооң сорулгалары элээн хөй: оларга хөөмейниң салым-чаяанныг күүседикчилерин илередири, хомус болгаш национал хөгжүм херекселдериниң мастер-белеткекчилерин тодарадыры;
тыва хөөмей, сыгыт, каргырааны делегей хемчээлинге нептередири;
хөөмейниң ховар хевирлериниң күүседикчилерин илередип тыварынга идигни бээри;
мооң мурнунда мөөрейлерге киришпээн болгаш ырак-узак турлагларда чурттап турар аныяк хөөмейжилерни база улуг салгалдың хөөмейжилерин хаара тудары;
хөөмейниң болгаш «сөс чок шоорнуң» аянныын, национал идик-хептиң болгаш эт-септиң онзагай каазын сайзырадырынга деткимчени көргүзери;
аэрофоннарга (шажын кенгиргелери), хордофоннарга (хылдыг хөгжүм), идиофоннарга (боду дыңналыр хөгжүм) уттундурган чаңчылчаан ыр-шоорну катап тургузары.
Комментариев пока еще нет. Вы можете стать первым!

Добавить комментарий!


ОФИЦИАЛЬНЫЙ ПОРТАЛ РЕСПУБЛИКИ ТЫВА ВЕРХОВНЫЙ ХУРАЛ (ПАРЛАМЕНТ) РЕСПУБЛИКИ ТЫВА ГОССЛУЖБА РЕЗУЛЬТАТЫ НЕЗАВИСИМОЙ ОЦЕНКИ
МИНИСТЕРСТВО КУЛЬТУРЫ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ ГОД Экологии ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ ФЦП КУЛЬТУРА РОССИИ (2012-2018 ГОДЫ)
ПОРТАЛ ОТКРЫТЫХ ДАННЫХ РЕСПУБЛИКИ ТЫВА ПОРТАЛ ГОСУДАРСТВЕННЫХ УСЛУГ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ ПРАВОВОЙ ПОРТАЛ В СФЕРЕ КУЛЬТУРЫ
ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ ПРАВИТЕЛЬСТВА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ ПОРТАЛ КУЛЬТУРНОГО НАСЛЕДИЯ РОССИИ